Wystawy - Instytut Nauk Geologicznych
Stała ekspozycja zlokalizowana w przestrzeni komunikacyjnej budynku – I piętro, Instytut Nauk Geologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kampus UJ, ul. Gronostajowa 3A)
Autorzy ekspozycji: Nikola Orzoł, Weronika Czwońda, Artur Galicki, Adelajda Gabriel
Koło Naukowe Geologów Studentów UJ zrzesza pasjonatów geologii od blisko 50 lat. Do działalności Koła należą popularyzacja nauk geologicznych oraz poszerzanie horyzontów Członków Koła, w ramach czego podejmowane były wyprawy naukowe. Celem wypraw były przeprowadzenie badań terenowych oraz poznanie geologii obszaru. Ekspozycja jest zwieńczeniem niektórych z wypraw, które odbyły się na przestrzeni dziejów Koła
Autorka ekspozycji:
mgr Małgorzata Perier-Włodarska
https://ing.uj.edu.pl/instytut/biblioteka
Kolekcja "Pamięć materii" to niezwykłe świadectwo epoki analogowej – czasów, gdy zapis informacji był fizycznym procesem, a materia dosłownie „nosiła” pamięć. Zgromadzone w gablocie nośniki – szklane klisze fotograficzne, mikrofilmy, mikrofisze, dyskietki, taśmy filmowe 8 mm czy taśmy perforowane przez dekady służyły dokumentowaniu, przechowywaniu i przekazywaniu wiedzy. Każdy z prezentowanych nośników jest fizycznym śladem ludzkiej potrzeby utrwalania rzeczywistości. W przeciwieństwie do współczesnych, cyfrowych form zapisu, te obiekty mają wagę, fakturę, a często nawet specyficzny zapach. Są namacalne i podatne na upływ czasu. Umieszczenie kolekcji ze zbiorów Biblioteki Instytutu Nauk Geologicznych UJ w gablocie wystawowej nadaje jej wymiar nie tylko edukacyjny, ale również refleksyjny. To nie tylko ekspozycja przedmiotów, ale zaproszenie do rozmowy o tym, jak zmieniały się sposoby przechowywania wiedzy, jak wyglądała praca przed erą cyfrową, i jak wiele z tych technologii wciąż inspiruje współczesne rozwiązania.
Gablota wystawowa prezentuje również liczne pamiątki z okresu, gdy Biblioteka mieściła się jeszcze przy ulicy Oleandry 2a. Odręcznie pisane listy, pocztówki, pieczątki oraz rewersy dokumentów przywołują atmosferę minionych lat, oddając niepowtarzalny charakter tamtych czasów.
Fot. 1. Pudełka na klisze fotograficzne – stare opakowania ochronne do przechowywania klisz fotograficznych, zwykle papierowe
Fot. 2. Szklane klisze fotograficzne – wczesna forma kliszy fotograficznej, światłoczuła emulsja na szklanej płytce używana w XIX i XX wieku
Fot. 3. Mikrofilm – rolka filmu fotograficznego używana do przechowywania miniaturowych kopii dokumentów. Popularna w bibliotekach i archiwach
Fot. 4. Mikrofisza – płaska karta z miniaturami dokumentów zapisanych fotograficznie. Alternatywa dla mikrofilmu
Fot. 5. Taśma z filmem 8 mm – format taśmy filmowej używany w amatorskich kamerach filmowych w latach 60. i 70. XX wieku
Fot. 6. Taśma perforowana – nośnik danych w formie papierowej taśmy z otworami kodującymi informacje. Stosowana w dawnych systemach komputerowych i telekomunikacji
Autorzy ekspozycji:
dr hab. Renata Jach, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/renata-jach
prof. dr hab. Alfred Uchman
https://ing.uj.edu.pl/alfred-uchman
Zdecydowana większość skał osadowych w Tatrach powstała w okresie mezozoiku – od triasu po kredę – zarówno w warunkach lądowych, jak i na dnie mórz będących częścią dawnego Oceanu Tetydy. W różnych rejonach tego rozległego obszaru panowały odmienne warunki sedymentacji, dlatego skały tego samego wieku mogą znacznie różnić się między sobą.
Różnorodność skał osadowych Tatr odzwierciedla złożoną historię geologiczną tego obszaru.
Prezentowane na wystawie okazy pochodzą z kolekcji Renaty Jach, Piotra Jaglarza, Tomasza Rychlińskiego, Alfreda Uchmana oraz Piotra Frysia.
Jach, R., Rychliński, T. & Uchman, A. (eds), 2014. Skały osadowe Tatr = Sedimentary rocks of the Tatra Mountains. Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego, Zakopane, 278 pp. [In Polish, in English.]
Autor ekspozycji:
prof. dr hab. Alfred Uchman
https://ing.uj.edu.pl/alfred-uchman
Flisz karpacki (tyton-miocen) słynie ze skamieniałości śladowych, reprezentujących bogate i różnorodne życie bezkręgowców na dnie głębokiego morza. Liczna ich kolekcja, jedna z najważniejszych na świecie, zawierająca wiele holotypów, znajduje się Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ. Badaniami nad skamieniałościami śladowymi (ichnologią) zajmują się pracownicy Instytutu Nauk Geologicznych od kilkudziesięciu lat.
Autor ekspozycji:
prof. dr hab. Michał Gradziński
https://ing.uj.edu.pl/michal-gradzinski
Słodkowodne skały węglanowe
W gablocie prezentowane są różnorakie słodkowodne skały węglanowe – trawertyny, martwice wapienne, osady jeziorne, speleotemy i gleby węglanowe. Wspólnym mianownikiem tych skał jest ich powstanie na drodze wytrącania węglanu wapnia z przesyconych roztworów w różnych środowiskach kontynentalnych, jak gorące źródła, przyźródłowe odcinki potoków, jeziora, jaskinie czy pokrywy glebowe. Badanie takich skał ma długą tradycję w Instytucie Nauk Geologicznych UJ, sięgającą prac Ryszarda Gradzińskiego prowadzonych w latach 50-tych zeszłego wieku.
Gablota zawiera okazy z kolekcji Michała Gradzińskiego i Joachima Szulca a także Ryszarda Gradzińskiego, Bogusława Kołodzieja, Anny Lewandowskiej, Mariusza Paszkowskiego, Andrzeja Radomskiego, Michała Skiby i Wojciecha Wróblewskiego.
Autorka ekspozycji:
dr hab. Marta Oszczypko-Clowes, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/marta-oszczypko-clowes
Autor ekspozycji:
dr Maciej Kania
https://ing.uj.edu.pl/maciej-kania
Profesor Marek Piasecki
Profesor Marek Andrzej Jerzy Piasecki urodził się w Warszawie, 12 września 1931, gdzie mieszkał do 1945, kiedy to wraz z matką i bratem zbiegł do Wielkiej Brytanii, gdzie spędził resztę życia.
W 1957 roku ukończył Worksop College i Queen Mary College w Londynie – w trakcie tych studiów geologia stała się jego pasją. Po ukończeniu studiów został zatrudniony na stanowisku wykładowcy na Wydziale Geologii Uniwersytetu w Hull, gdzie pracował do jego zamknięcia w 1990 roku. W latach 1990 – 1997 był starszym wykładowcą na Wydziale Geologii Uniwersytetu Keele.
Głównym obszarem badań prof. Piaseckiego były kaledonidy w Szkocji, Norwegii oraz kanadyjskie Appalachy. W swoich pracach łączył narzędzia z wielu dziedzin geologii: w szczególności nowoczesną analizę strukturalną, szczegółową petrologię, oraz geochronologię.
Polskę prof. Piasecki odwiedził po raz pierwszy w 1990. Jedną z jego inicjatywy było uruchomienie współpracy między uniwersytetami w Keele i Dublinie a Uniwersytetami: Jagiellońskim, Śląskim, Warszawskim w ramach projektu TEMPUS. Pozwoliło to dziesiątkom studentów uczestniczyć w kursach, obejmujących nie tylko zapoznanie się z nowoczesnymi laboratoriami i technikami, lecz również udział w znakomitych wycieczkach terenowych pod kierunkiem Profesora.
Zainteresowanie Profesora europejskimi waryscydami zaowocowało utworzeniem międzynarodowego projektu „Paleozoiczna akrecja Europy Środkowej”.
Profesor Piasecki zmarł w Wielkiej Brytanii w 1999 roku.
Na podstawie:
R. Kryza i A. Solecki, 1999, In Memoriam: Dr Marek Andrzej Jerzy Piasecki, Geologica Sudetica, 32(1).
Skały na wystawie
Migmatyty – powstają w wyniku częściowego przetopienia skały w procesie ultrametamorfizmu. Składają się z jasnej części leukosomu i ciemnego mezosomu.
Marmury – skały metamorficzne powstające w wyniku przeobrażenia skał węglanowych. Prezentowane tutaj marmury zawierają serpentyny – minerały minerały z grupy krzemianów warstwowych i powstały wskutek metamorfizmu kontaktowego, czyli oddziaływania intruzji magmowej na skały otaczające
Mylonity, ultramylonity – skały metamorficzne powstające w strefach ścinania plastycznego– w głębokich strefach związanych z uskokami, zwykle na głębokości 10 – 15 km.
Skarny – skały powstające w wyniku metamorfizmu kontaktowego i metasomatyzmu, zbudowane z węglanów (np. kalcyt) oraz glinokrzemiany, zwykle bogate w wapń i magnez.
Eklogity – skały metamorficzne zawierające granaty i omfacyt (piroksen sodowy), związane z metamorfizmem przy ciśnieniach przekraczających 12 kbar, zwykle powstają głęboko w strefach subdukcji.
Granulity – skały metamorficzne powstające w procesie metamorfizmu regionalnego w warunkach wysokotemperaturowych – między 650 a 1150°C. Zawierają w składzie m.in. skalenie, pirokseny oraz granaty.
Hornfelsy – skały powstające w wyniku metamorfizmu kontaktowego zwykle skał pelitycznych o dużej zawartości glinu. Zawierają w składzie często andaluzyt (Al2SiO5). Charakteryzują się dużą twardością i często płytkowatą oddzielnością.
Łupki plamiste – skały podobnie jak hornfelsy powstają w wyniku metamorfizmu kontaktowego, jednak przy nieco mniejszych temperaturach. Często występuje w nich kordieryt lub powstającą w wyniku jego rozpadu mieszaninę zwaną pinnitem.
Autor ekspozycji:
dr hab. Bogusław Kołodziej, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/boguslaw-kolodziej
https://nauka.uj.edu.pl/aktualnosci/-/journal_content/56_INSTANCE_Sz8leL0jYQen/74541952/151093329
Autorzy ekspozycji:
dr hab. Bogusław Kołodziej, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/boguslaw-kolodziej
dr Aleksander Majchrzyk
https://ing.uj.edu.pl/aleksander-majchrzyk
Skamieniałości stanowią świadectwo setek milionów lat ewolucji życia na naszej planecie i procesów, które ją kształtowały. Kolekcja „Świadectwa życia utrwalone w skałach” ma ukazywać bogactwo i zróżnicowanie kopalnych organizmów i dokumentować jak niezwykłe kształty potrafi przybrać życie. W gablotach znajdziemy skamieniałości pochodzące z różnych zakątków świata i należące do wielu grup zwierząt, od gąbek, przez amonity i trylobity, na ssakach kończąc, a także kopalne rośliny. Ważnym elementem ekspozycji jest piękna kolekcja współczesnych koralowców - dar prof. Elżbiety Morycowej.
Autor ekspozycji:
prof. dr hab. Michał Skiba
https://ing.uj.edu.pl/michal-skiba
W gablocie prezentowane są minerały o strukturze warstwowej, są to głównie krzemiany i glinokrzemiany warstwowe, ale także wodorotlenki. Badania nad strukturą i właściwościami takich minerałów mają bardzo długą tradycję na Uniwersytecie Jagiellońskim sięgającą czasów Pierwszej Rzeczpospolitej. Największy ich rozwój przypada oczywiście na okres dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to w Zakładzie Mineralogicznym UJ dzięki staraniom Stefana Kreutza i Ludwika Chrobaka została zorganizowana pierwsza w Polsce pracownia badań dyfraktometrycznych rentgenowskich.
Gablota zawiera w głównej mierze okazy z kolekcji Michała Skiby, ale także z kolekcji archiwalnej Zakładu Mineralogii UJ. Okazy zostały zebrane samodzielnie, ale także nabyte na aukcjach internetowych i giełdach minerałów, oraz otrzymane od zaprzyjaźnionych właścicieli zakładów wydobywczych.
Autorka ekspozycji:
dr Beata Dziubińska
https://ing.uj.edu.pl/beata-dziubinska
Historia sprzętu optycznego w Katedrze Mineralogii / Zakładzie Mineralogii i Petrografii używanego w dydaktyce
Opracowała dr B. Dziubińska, ING UJ
1. Mikroskop polaryzacyjny – model z XIX wieku
Numer seryjny: 2262
Producent: R. Fuess, Berlin-Steglitz
Szacowany rok produkcji: 1905–1910
📌 Charakterystyka techniczna:
Ten mikroskop polaryzacyjny, wykonany przez renomowaną niemiecką firmę R. Fuess, reprezentuje przejściowy etap między rzemiosłem XIX wieku a wczesnymi osiągnięciami technologii naukowej XX wieku. Został zaprojektowany do analiz petrograficznych i mineralogicznych, umożliwiając obserwację cienkich preparatów skalnych w świetle spolaryzowanym.
- Układ optyczny: Monookularowy tubus z filtrami polaryzacyjnymi (nikolami)
- Stolik: Obrotowy z podziałką kątową do orientacji krystalograficznej
- Oświetlenie: Lustro do kierowania światła z zewnętrznego źródła
- Akcesoria: Kompensatory, analizator, polaryzator, precyzyjna regulacja ostrości
- Konstrukcja: Mosiądz i stal, precyzyjnie obrabiane elementy mechaniczne
🕰 Kontekst historyczny:
Firma R. Fuess była jednym z czołowych producentów instrumentów naukowych w Niemczech pod koniec XIX i na początku XX wieku. Założona w 1865 roku, zdobyła międzynarodowe uznanie dzięki wysokiej jakości mikroskopom petrograficznym, szczególnie po współpracy z profesorem Harrym Rosenbuschem – pionierem mikroskopii mineralogicznej.
Egzemplarz o numerze 2262 został najprawdopodobniej wyprodukowany w latach 1905–1910, w okresie intensywnego rozwoju krystalografii i geologii. Mikroskopy tego typu były używane w uniwersytetach, instytutach geologicznych oraz laboratoriach górniczych w całej Europie.
🏛 Wartość muzealna:
Ten mikroskop stanowi cenny zabytek techniki, dokumentujący rozwój optyki naukowej na przełomie wieków. Jego elegancka konstrukcja mechaniczna i specjalistyczne przeznaczenie sprawiają, że jest ceniony przez kolekcjonerów, muzea oraz historyków nauki.
1.1. Obiektywy mikroskopowe Reichert, Wiedeń, lata 20. XX wieku
Wiedeńska firma Reichert należała do czołowych producentów precyzyjnej optyki naukowej w Europie. W latach 20. XX wieku jej obiektywy mikroskopowe stanowiły standard wyposażenia laboratoriów biologicznych, medycznych i mineralogicznych. Charakteryzowały się wysoką jakością wykonania, trwałością oraz doskonałą korekcją aberracji optycznych. Dzięki nim możliwe było uzyskanie ostrych, kontrastowych obrazów nawet przy dużych powiększeniach. Obiektywy Reicherta były projektowane z myślą o wszechstronności — pasowały do różnych typów mikroskopów i wspierały rozwój badań mikroskopowych w okresie międzywojennym. Dziś są świadectwem kunsztu optycznego i technologicznego tamtej epoki.
1.2. Preparaty mikroskopowe cienkowarstwowe – R. Fuess, Berlin-Steglitz, lata 20. XX wieku
W laboratoriach mineralogicznych lat 20. XX wieku cienkowarstwowe preparaty skalne stanowiły podstawowe narzędzie badawcze. Firma R. Fuess z Berlina-Steglitz, znana z produkcji precyzyjnych mikroskopów polaryzacyjnych, dostarczała również wysokiej jakości preparaty do obserwacji w świetle spolaryzowanym. Wykonywane ręcznie, z niezwykłą starannością, pozwalały na analizę struktury minerałów, ich właściwości optycznych oraz zjawisk takich jak dwójłomność czy interferencje. Preparaty te były nie tylko elementem codziennej pracy geologów, ale także świadectwem zaawansowanej technologii optycznej i rzemiosła naukowego epoki międzywojennej.
1.3. Typowy zestaw płytek kompensacyjnych:
- Płytka gipsowa (gypsum plate) – opóźnienie ok. 550 nm
- Płytka miki (mica plate) – opóźnienie ok. 147 nm
- Płytka kwarcowa (quartz wedge) – zmienne opóźnienie
- Płytka λ/4 i λ/2 – do precyzyjnych analiz fazowych
- Płytki testowe z minerałami – np. biotyt, kalcyt, turmalin – do demonstracji barw interferencyjnych
🧭 Funkcje zestawu:
- Kalibracja układu polaryzacyjnego
- Określanie znaku dwójłomności
- Analiza barw interferencyjnych
- Nauka rozpoznawania minerałów w świetle spolaryzowanym
W zestawach historycznych często znajdowały się też płytki wzorcowe z opisem i etui z przegródkami, a niektóre były sygnowane przez producentów takich jak Carl Zeiss Jena, R. Fuess, czy Reichert.
1.4. Preparaty cienkowarstwowe firmy Voigt & Hochgesang, Göttingen, Niemcy, lata 20. XX wieku
Ręcznie wykonane preparaty mineralogiczne przeznaczone do obserwacji mikroskopowej w świetle spolaryzowanym. Produkowane przez renomowaną niemiecką firmę specjalizującą się w aparaturze optycznej dla geologii i krystalografii.
2. Mikroskop polaryzacyjny ROW Rathenow
Numer seryjny: 40140
Producent: Rathenower Optische Werke (ROW), NRD
Szacowany okres produkcji: lata 1950–1970
📌 Charakterystyka techniczna:
Mikroskop polaryzacyjny ROW Rathenow to przykład solidnej optyki produkowanej w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Przeznaczony był do badań mineralogicznych i petrograficznych, umożliwiając obserwację próbek w świetle spolaryzowanym.
- Układ optyczny: monookularowy lub binokularny tubus z filtrami polaryzacyjnymi
- Stolik: obrotowy z podziałką kątową
- Oświetlenie: lusterko lub zintegrowany oświetlacz
- Akcesoria: analizator, polaryzator, kompensatory, filtry
- Konstrukcja: metalowa, typowa dla mikroskopów laboratoryjnych z połowy XX wieku
🕰 Kontekst historyczny:
ROW (Rathenower Optische Werke) było jednym z najważniejszych producentów instrumentów optycznych w NRD. Firma wywodzi się z tradycji sięgającej początku XIX wieku, kiedy to Johann Heinrich August Duncker rozpoczął produkcję soczewek i mikroskopów w Rathenow. Po II wojnie światowej zakład został przekształcony w przedsiębiorstwo państwowe (VEB) i przez dekady dostarczał sprzęt optyczny m.in. dla Carl Zeiss Jena.
Mikroskopy ROW były szeroko stosowane w szkołach, instytutach badawczych i laboratoriach przemysłowych w całym bloku wschodnim.
🏛 Wartość muzealna:
Egzemplarz o numerze 40140 stanowi cenny zabytek techniki optycznej z czasów NRD. Jego konstrukcja i funkcjonalność dokumentują rozwój mikroskopii polaryzacyjnej w Europie Środkowo-Wschodniej w XX wieku.
2a. Szpat islandzki
Kalcyt o silnej dwójłomności, wykorzystywany do wyrobu pryzmatów Nicola
Szpat islandzki to przezroczysta odmiana kalcytu, znana ze swojej wyjątkowo silnej dwójłomności – zjawiska, w którym promień światła rozdziela się na dwa o różnym kierunku i prędkości. Ta właściwość sprawia, że minerał ten od wieków fascynował naukowców i był szeroko wykorzystywany w optyce.
W XIX i XX wieku szpat islandzki był podstawowym materiałem do produkcji pryzmatów Nicola – specjalnych elementów optycznych służących do polaryzacji światła. Pryzmaty te znalazły zastosowanie w mikroskopach polaryzacyjnych, spektroskopii oraz w badaniach nad strukturą kryształów i właściwościami materiałów.
Naturalna klarowność, precyzyjna struktura krystaliczna i unikalne właściwości optyczne czynią szpat islandzki nie tylko cennym minerałem naukowym, ale także pięknym przykładem połączenia natury i technologii.
3. Mikroskop polaryzacyjny MIN-6
Numer seryjny: N00542
Rok produkcji: 1954
Producent: ГОЗ СССР (Państwowy Zakład Optyczny ZSRR)
🔍 Charakterystyka techniczna:
Mikroskop MIN-6 to klasyczny radziecki mikroskop polaryzacyjny, zaprojektowany z myślą o badaniach mineralogicznych i petrograficznych. Umożliwia obserwację próbek w świetle spolaryzowanym przechodzącym i odbitym, co czyni go szczególnie użytecznym w geologii.
- Typ konstrukcji: Mikroskop odbiciowy z możliwością pracy w świetle przechodzącym
- Oświetlacz: OI-8 – zintegrowany system oświetlenia z regulacją intensywności
- Obiektywy: Zestaw obiektywów achromatycznych i polaryzacyjnych
- Stolik: Obrotowy z podziałką kątową, umożliwiający precyzyjne ustawienie preparatu
- Akcesoria: Analizator, nikol górny i dolny, kompensatory, filtry
🕰 Kontekst historyczny:
Model MIN-6 był produkowany w latach 50. XX wieku, w okresie intensywnego rozwoju radzieckiej optyki precyzyjnej. Egzemplarz o numerze N00542 został wyprodukowany w roku 1954, co czyni go jednym z wcześniejszych przedstawicieli tej serii. Mikroskopy tego typu były szeroko stosowane w instytutach geologicznych, uczelniach technicznych oraz laboratoriach przemysłowych w całym bloku wschodnim.
🏛 Wartość muzealna:
Dziś mikroskop MIN-6 stanowi cenny eksponat dokumentujący rozwój radzieckiej technologii optycznej. Jego solidna konstrukcja, precyzyjne mechanizmy i specjalistyczne przeznaczenie sprawiają, że jest ceniony zarówno przez kolekcjonerów, jak i instytucje muzealne.
3a. Oświetlacz mikroskopowy LM 16 – PZO Warszawa, lata 60. XX wieku
W latach 60. XX wieku Polskie Zakłady Optyczne (PZO) w Warszawie produkowały nowoczesne akcesoria mikroskopowe, wspierające rozwój badań naukowych w Polsce i krajach bloku wschodniego. Model LM 16, o numerze seryjnym 8420, był przeznaczony do precyzyjnego oświetlania preparatów mikroskopowych w świetle przechodzącym i odbitym. Dzięki regulowanemu natężeniu światła i stabilnej konstrukcji, oświetlacz ten zapewniał optymalne warunki obserwacji w laboratoriach biologicznych, geologicznych i technicznych. Stanowi przykład polskiej myśli technicznej, łączącej funkcjonalność z solidnym wykonaniem.
4. Mikroskop polaryzacyjny POLMI A do światła przechodzącego i odbitego
Numer seryjny: 418352
Producent: Carl Zeiss Jena
Szacowany rok produkcji: około 1920
📌 Charakterystyka techniczna:
Model POLMI A to mikroskop polaryzacyjny przeznaczony do badań próbek zarówno w świetle przechodzącym, jak i odbitym. Był wykorzystywany głównie w geologii, mineralogii oraz metalografii.
- Układ optyczny: monookularowy tubus z analizatorem i polaryzatorem
- Oświetlenie: lusterko do światła przechodzącego, system odbiciowy z górnym oświetlaczem
- Obiektywy: zestaw obiektywów achromatycznych i polaryzacyjnych
- Stolik: obrotowy z podziałką kątową
- Akcesoria: kompensatory, filtry, mechanizm precyzyjnego ustawiania ostrości
- Konstrukcja: mosiężna i stalowa, typowa dla instrumentów optycznych z początku XX wieku
🕰 Kontekst historyczny:
Carl Zeiss Jena był jednym z najważniejszych producentów mikroskopów na świecie. Model POLMI A, o numerze seryjnym 418352, został wyprodukowany około roku 1920, w okresie intensywnego rozwoju mikroskopii polaryzacyjnej. Mikroskopy tego typu były używane w instytutach naukowych, laboratoriach przemysłowych oraz na uczelniach technicznych w Europie i poza nią.
🏛 Wartość muzealna:
Egzemplarz POLMI A stanowi cenny zabytek techniki optycznej. Jego konstrukcja i funkcjonalność dokumentują wysoki poziom niemieckiej precyzji optycznej z początku XX wieku. Jest ceniony przez kolekcjonerów, muzea oraz historyków nauki.
5. Mikroskop polaryzacyjny POLAM P-113
Producent: Polskie Zakłady Optyczne / LOMO
Typ: Mikroskop polaryzacyjny do światła przechodzącego
Szacowany okres produkcji: lata 1970–1980
📌 Charakterystyka techniczna:
POLAM P-113 to mikroskop polaryzacyjny przeznaczony do badań minerałów, skał i materiałów krystalicznych w świetle spolaryzowanym przechodzącym. Był szeroko stosowany w geologii, metalografii i naukach materiałowych.
- Układ optyczny: monookularowy lub binokularny tubus z analizatorem i polaryzatorem
- Oświetlenie: lampa DIA z regulacją intensywności
- Obiektywy: zestaw achromatycznych obiektywów polaryzacyjnych
- Stolik: obrotowy z podziałką kątową
- Akcesoria: kompensatory, klin kwarcowy, filtry, okular pomocniczy
- Konstrukcja: metalowa, stabilna, typowa dla sprzętu laboratoryjnego z okresu PRL
🕰 Kontekst historyczny:
Mikroskopy POLAM były produkowane przez Polskie Zakłady Optyczne, często we współpracy z radzieckim LOMO. Model P-113 był jednym z popularniejszych mikroskopów polaryzacyjnych używanych w Polsce i innych krajach bloku wschodniego w drugiej połowie XX wieku. Znajdował zastosowanie w instytutach naukowych, laboratoriach przemysłowych oraz na uczelniach technicznych.
🏛 Wartość muzealna:
POLAM P-113 to interesujący przykład polskiej i radzieckiej współpracy technologicznej w dziedzinie optyki. Jego konstrukcja i funkcjonalność dokumentują rozwój mikroskopii polaryzacyjnej w Europie Środkowo-Wschodniej. Jest ceniony przez kolekcjonerów oraz instytucje muzealne.
5a. Aparat fotograficzny Zorki 4K
Numer seryjny: 77837439
Typ: Małoobrazkowy aparat dalmierzowy 35 mm
Producent: KMZ (Krasnogorski Zakład Mechaniczny), ZSRR
Szacowany rok produkcji: koniec lat 70. XX wieku
📌 Charakterystyka techniczna:
Zorki 4K to radziecki aparat dalmierzowy, będący rozwinięciem popularnego modelu Zorki 4. Wersja „K” wprowadziła wygodniejszy mechanizm naciągu filmu za pomocą dźwigni, zamiast tradycyjnego pokrętła.
- Obiektyw: wymienny, mocowanie M39 (Leica screw mount)
- Migawka: mechaniczna, szczelinowa, czasy od 1/1000 s do 1 s + B
- Wizjer: dalmierz sprzężony z wizjerem
- Naciąg filmu: dźwignia (w modelu 4K)
- Korpus: metalowy, solidny, typowy dla radzieckiej produkcji
🕰 Kontekst historyczny:
Zorki 4K był produkowany przez KMZ w Krasnogorsku od 1972 do około 1978 roku. Aparaty Zorki były inspirowane konstrukcjami Leiki i stanowiły alternatywę dla fotografów w krajach bloku wschodniego. Model 4K był ostatnim z serii Zorki, zanim KMZ skupił się na produkcji aparatów Zenit.
🏛 Wartość muzealna:
Zorki 4K to ceniony aparat kolekcjonerski, szczególnie egzemplarze w dobrym stanie technicznym. Jego klasyczny wygląd, solidna konstrukcja i historyczne znaczenie sprawiają, że jest interesującym obiektem dla muzeów techniki i miłośników fotografii analogowej.
5b. Binokular TPH-1Y42 do mikroskopu POLAM (LOMO)
Producent: ZSRR (LOMO – Ленинградское Оптико-Механическое Объединение)
Model: TPH-1Y42
Szacowany okres produkcji: lata 70. XX wieku
📌 Charakterystyka techniczna:
Binokular TPH-1Y42 był przeznaczony do mikroskopów produkowanych przez LOMO oraz ich odpowiedników w Polsce (POLAM). Umożliwiał obserwację stereoskopową, zwiększając komfort pracy i precyzję analizy mikroskopowej.
- Typ konstrukcji: tubus binokularowy z regulacją rozstawu źrenic
- Mocowanie: standardowe dla mikroskopów LOMO/POLAM
- Materiał: metal z elementami optycznymi ze szkła wysokiej jakości
- Przeznaczenie: mikroskopia biologiczna, mineralogiczna, techniczna
- Kompatybilność: z mikroskopami polaryzacyjnymi i biologicznymi z lat 60.–80.
🕰 Kontekst historyczny:
W latach 70. XX wieku LOMO było głównym producentem sprzętu optycznego w ZSRR, a jego produkty były szeroko eksportowane do krajów bloku wschodniego, w tym Polski. POLAM, jako lokalny producent, często korzystał z komponentów LOMO lub produkował sprzęt na ich licencji. Binokular TPH-1Y42 był standardowym wyposażeniem wielu mikroskopów używanych w laboratoriach, szkołach i instytutach badawczych.
🏛 Wartość muzealna:
Binokular TPH-1Y42 stanowi interesujący przykład radzieckiej technologii optycznej z okresu zimnej wojny. Jego trwałość i funkcjonalność sprawiają, że jest ceniony przez kolekcjonerów oraz muzea techniki.
5c. Specyfikacja techniczna – Adapter POLAM do aparatu fotograficznego
- Typ: Adapter mechaniczny do montażu aparatu fotograficznego na mikroskopie lub statywie optycznym
- Interfejs mocowania: Standardowy gwint statywowy 1/4 cala; Opcjonalne mocowanie bagnetowe lub dedykowane dla konkretnych modeli aparatów (np. Zorki, Zenit, Smiena)
- Materiał: Korpus: stop aluminium lub stali
- Elementy mocujące: mosiądz lub utwardzany plastik; Zależne od modelu; zazwyczaj kompaktowy, cylindryczny, zaprojektowany tak, by wyrównać oś optyczną obiektywu aparatu z mikroskopem
- Mikroskopy POLAM, LOMO, Carl Zeiss Jena
- Aparaty fotograficzne z epoki ZSRR, 35 mm, z ręcznym ustawianiem ostrości i mechaniczną migawką
- Umożliwia mikrofotografię poprzez stabilne połączenie aparatu z okularem lub tubusem fotograficznym mikroskopu
- Może zawierać regulowane zaciski lub pierścienie blokujące dla stabilności
- Niektóre modele wyposażone są w uszczelnienia światłoszczelne lub wewnętrzne przesłony redukujące odblaski i poprawiające kontrast obrazu.
6. Refraktometr Abbego, typ G
Numer seryjny: 752640
Producent: VEB Carl Zeiss Jena
Szacowany okres produkcji: lata 1950–1970
📌 Charakterystyka techniczna:
Refraktometr Abbego typu G to klasyczny przyrząd laboratoryjny służący do pomiaru współczynnika załamania światła cieczy i ciał stałych. Jest oparty na konstrukcji opracowanej przez Ernsta Abbego w XIX wieku, udoskonalonej przez firmę Carl Zeiss.
- Zakres pomiarowy: typowo od 1.30 do 1.70 RI
- Źródło światła: lampa sodowa lub biała, z możliwością użycia filtra sodowego (żółtego)
- Korekcja temperatury: wbudowany termostat lub możliwość podłączenia kąpieli wodnej
- Odczyt: skala optyczna z mikrometrem
- Konstrukcja: metalowa, precyzyjna, z soczewkami szklanymi wysokiej jakości
🕰 Kontekst historyczny:
VEB Carl Zeiss Jena był jednym z najważniejszych producentów aparatury optycznej w NRD. Refraktometry Abbego były szeroko stosowane w laboratoriach chemicznych, farmaceutycznych, spożywczych oraz w badaniach materiałowych. Model typu G był jednym z najpopularniejszych wariantów, cenionym za niezawodność i precyzję.
🏛 Wartość muzealna:
Refraktometr Abbego typ G to cenny zabytek techniki laboratoryjnej. Jego konstrukcja odzwierciedla wysoki poziom niemieckiej inżynierii optycznej. Egzemplarze takie jak nr 752640 są cenione przez kolekcjonerów oraz muzea nauki i techniki.
7. Mikroskop polaryzacyjny Laboval 2
Numer seryjny: 706570
Producent: Carl Zeiss Jena
Szacowany rok produkcji: 1964
📌 Charakterystyka techniczna:
Laboval 2 to mikroskop polaryzacyjny wysokiej jakości, przeznaczony do badań w świetle przechodzącym. Został zaprojektowany z myślą o zastosowaniach rutynowych i specjalistycznych w laboratoriach geologicznych, biologicznych i materiałowych.
- Układ optyczny: monookularowy lub binokularny tubus z analizatorem i polaryzatorem
- Oświetlenie: wbudowana lampa 6 V / 5 W z regulacją jasności
- Obiektywy: zestaw achromatycznych i polaryzacyjnych obiektywów
- Stolik: obrotowy z podziałką kątową
- Akcesoria: kompensatory, filtry, okular pomiarowy
- Konstrukcja: metalowa, stabilna, ergonomiczna
🕰 Kontekst historyczny:
Model Laboval 2 był produkowany przez Carl Zeiss Jena w latach 60. XX wieku. Egzemplarz o numerze 706570 został najprawdopodobniej wyprodukowany w roku 1964, co potwierdza numeracja seryjna. Mikroskopy tej serii były szeroko stosowane w instytucjach naukowych NRD oraz eksportowane do innych krajów bloku wschodniego.
🏛 Wartość muzealna:
Laboval 2 to przykład wysokiej klasy niemieckiej optyki z okresu powojennego. Jego precyzyjna konstrukcja i trwałość sprawiają, że jest ceniony przez kolekcjonerów oraz muzea techniki i nauki.
Autorzy ekspozycji:
dr Maciej Kania
https://ing.uj.edu.pl/maciej-kania
dr Beata Dziubińska
https://ing.uj.edu.pl/beata-dziubinska
dr hab. Mariusz Rospondek, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/mariusz-rospondek
Wystawa prezentuje obrazy mikroskopowe najczęściej spotykanych rodzajów skał. W większości wypadków przedstawiono obrazy uzyskane przy skrzyżowanych polaryzatorach (CPL) - widoczne barwy są barwami interferencyjnymi minerałów. W przypadku łupka glaukofanowego i zieleńca wykorzystano światło przy równoległych polaryzatorach (PPL) aby pokazać własne barwy minerałów. W podobny sposób przedstawiono wapień bioklastyczny, ukazując bogactwo budujących go fragmentów szkieletów organizmów.Zdjęciom towarzyszą typowe okazy prezentowanych skał.
Pierwsza plansza przedstawia typowe struktury skał magmowych i metamorficznych. Na planszy drugiej pokazano skały magmowe. Plansza trzecia ukazuje różnorodność obrazów mikroskopowych skał metamorficznych. Czwarta, ostatnia plansza to skały osadowe różnego pochodzenia.
Autorzy ekspozycji:
dr hab. Renata Jach, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/renata-jach
dr hab. Michał Matysik, prof. UJ
https://ing.uj.edu.pl/michal-matysik
Skały węglanowe stanowią najbardziej zróżnicowaną grupę skał na Ziemi ze względu na wielość typów ziaren, które mogą je budować oraz na różną odporność tych ziaren na późniejsze procesy diagenetyczne. Ze względu na swoje głównie biogeniczne pochodzenie, skały te są jednocześnie najważniejszym archiwum historii życia na naszej planecie począwszy już od 3.5 miliarda lat temu, kiedy pojawiły się w zapisie kopalnym pierwsze pewne struktury mikrobialne - stromatolity. Niniejsza kolekcja prezentuje podstawowe typy skał węglanowych występujące w niedalekim otoczeniu.
Autor ekspozycji:
dr Piotr Łapcik
https://ing.uj.edu.pl/piotr-lapcik
Struktury sedymentacyjne to podstawowe i powszechnie występujące cechy skał osadowych. Umiejętność ich rozpoznawania i interpretacji stanowi kluczowe narzędzie przy analizie sukcesji osadowych oraz interpretacji parametrów środowiska depozycji. Na ich podstawie można wyczytać m.in. energię środowiska, kierunek transportu osadu, tempo sedymentacji oraz reologię formujących je prądów. Struktury sedymentacyjne dzielą się na deformacyjne, depozycyjne, erozyjne oraz biogeniczne. Wybrane przykłady każdej z tych grup prezentujemy właśnie w tej kolejności, rozpoczynając od dołu gabloty.